Artykuły z działu: Gruczoły dokrewne

Jądra

Jądra tak jak jajniki są składnikami dwóch układów: rozrodczego oraz dokrewnego. Jądro jest parzystym narządem o owalnym kształcie. W budowie zewnętrznej jądra wyróżniono bardziej wypukłą powierzchnię boczną oraz przyśrodkową, brzeg przedni i tylny oraz biegun górny i dolny. Długość jądra może wynosić od 4 do 5 cm, a szerokość 2,5 cm. Oba jądra umieszczone są w worku mosznowym. Oddzielone są od siebie przegrodą mosznową. Jądro zbudowane jest z tkanki łącznej i miąższu. Współdziałanie jądra, jako gruczołu dokrewnego z innymi gruczołami o wewnętrznym wydzielaniu jest bardzo ścisłe. Istnieje duża współzależność miedzy gruczołem płciowym, a przysadką mózgową i nadnerczem. Jako narząd rozrodczy jądra produkują spermę, która zawiera plemniki. Jako element układu dokrewnego jądro produkuje hormony płciowe, czyli androgeny tj. testosteron, inhibina, aktyna oraz pochodne dehyrotestosteron i estradiol. Dokładnie androgeny produkowane są przez komórki Leydiga jąder. Główne funkcje tych hormonów to wpływ na wytwarzanie cech męskich. Pobudzają wzrost m.in. kośćca, prącia, moszny, gruczołu krokowego. Androgeny powodują również występowanie zarostu oraz zmiany krtani objawiające się mutacją głosu, czyli dojrzewanie płciowe. Androgeny wywierają także istotny ogólny wpływ na gospodarkę białkową. Działanie anaboliczne ułatwia biosyntezę elementów białkowych w kościach i aktywację osteoblastów, tj. komórek tworzących kość. W ten sposób przyspieszają wzrost i procesy gojenia się struktur kostnych. Jądra zawierają bardzo delikatne kanaliki nasienne. W kanalikach produkowane są plemniki. Objętość jąder jest z przedziału 12 cm3 a 30 cm3. Takich pomiarów można dokonywać za pomocą linijki, suwmiarki bądź badania USG. Najważniejszymi chorobami, jakie występują są: zapalenie jąder, rak jąder i pozostałe nowotwory, zapalenie najądrza, varicocele. Czasami, aby powstrzymać chorobę dokonuje się usunięcia jądra, czyli kastracji.

Jajniki

Jajniki są żeńskimi gruczołami płciowymi położonymi po obu stronach macicy, za jajowodami. Kształtem przypominają migdały, a każdy z nich otoczony jest błoną łącznotkankową. Każdy jajnik pokryty jest nabłonkiem mezodermalnym, jednowarstwowym sześcienny. Poniżej łącznotkankowa błona biaława z włóknami kolagenowymi, od której w głąb narządu wchodzą pasma stanowiące rusztowanie miąższu. Czynność jajników sterowana jest przez ośrodkowy układ nerwowy za pomocą gonadotropin przysadkowych. Spełniają dwie zasadnicze role: rozrodczą, polegającą na wydalaniu zdolnej do zapłodnienia komórki jajowej, oraz wewnątrzwydzielniczą. Jajniki są gruczołami mieszanymi, ponieważ wytwarzają dojrzałe komórki rozrodcze, a także wydzielają hormony: estrogeny, progesteron oraz niewielkie ilości androgenów i relaksyny. Wytwarzanie estrogenów uzależnione jest od cyklu miesiączkowego. Najwięcej estrogenu produkowanego jest w czasie jajeczkowania, a w drugiej fazie jego ilość się zmniejsza. Estrogeny mają wpływ na odkładanie wapnia i zapobieganie osteoporozie, na przyswajanie białek oraz krzepliwość krwi, a także na rozszerzanie naczyń krwionośnych. Hormony jajników mają wpływ na wykształcenie się organu rodnego, a także drugorzędnych cech płciowych. Mają również wpływ na przemianę materii i układ nerwowy współczulny. Główną funkcję hormonalną jajniki rozpoczynają z chwilą osiągnięcia dojrzałości płciowej przez kobietę, wygasa zaś w okresie przekwitania, w którym to czasie zaznacza się również zmniejszenie anatomiczne jajników. U kobiet jajnik ma kształt elipsy i jest wielkości 5 x 3 x 1 cm i masa jest około 7 gramów. Znajdują się one wewnątrz jamy otrzewnej przy bocznych ścianach miednicy. Gdy kobieta stanie się dojrzała to, co 28 dni dojrzewa w niej jajnik w tzw. pęcherzyk Graafa, który zawiera komórkę jajową. Trwa do menopauzy, czyli ostatniej miesiączki. Ten okres trwa około 35-40 lat.

Nadnercze

Nadnercza to parzyste narządy zlokalizowane po obu stronach ciała. Są to również dwa gruczoły niezbędne człowiekowi do życia. Znajdują się one bezpośrednio nad górnymi biegunami nerek. W budowie nadnerczy wyróżniamy powierzchnię przednią, tylną, podstawę oraz brzeg boczny i przyśrodkowy. Wielkość nadnerczy wynosi przeciętnie 5 cm na 3 cm. Nadnercza składają się z dwóch części: kory pochodzenia nabłonkowego i rdzenia pochodzenia nerwowego.  Kora składa się z trzech warstw i stanowi przeważającą część narządu. Składa się z trzech warstw o różnej budowie histologicznej: kłębkowatej, pasmowatej i siatkowatej. Warstwa korowa produkuje trzy rodzaje hormonów: glukokortykoidy ,mineralokortykoidy oraz hormony płciowe, głównie męskie. Właśnie dzięki kortykoidom człowiek może zwalczyć różne zaburzenia wewnątrzustrojowe, wytrzymać chłód i wysokie temperatury, znosić ból, przezwyciężyć infekcje i zmobilizować siły do walki. Hormony płciowe nadnercza wytwarzają w niewielkich ilościach. Większe ilości powstają w jądrach, jako męskie hormony płciowe. Jeśli chodzi o hormony produkowane przez rdzeń to są to tzw. katecholaminy, głównie adrenalina i w mniejszych ilościach noradrenalina. Katecholaminy pobudzają układ współczulny, a w rezultacie podnoszą ciśnienie krwi, wpływają na metabolizm glukozy i skurcz naczyń. Ponadto adrenalina pobudza układ nerwowy i rozszerza źrenice, dzięki czemu organizm szybciej reaguje na różne bodźce. Noradrenalina w przypadku tętnic wieńcowych i nerkowych powoduje ich rozkurcz. Nadnercze inaczej znane gruczoł nadnerczowy jest parzysty i jego waga wynosi około 16 gramów. Posiada część korową i rdzeniową. Część korowa to około 85% całej wagi nadnercza. Składa się z trzech warstw: kłębkowatej, pasmowatej, siatkowatej. Rdzeń kręgowy stale wydziela do krwi niewielką ilość adrenaliny. Kora nadnerczy wytwarza hormony, które utrzymują równowagę wodno-mineralną organizmu i podnoszą stężenie glukozy w naszej krwi.

Trzustka

Trzustka położona jest w górnej części jamy brzusznej. Dokładnie, leży w górnej części brzucha, poprzecznie, za żołądkiem. Składa się z głowy, trzonu i ogona i ma strukturę płatowo-zrazikową. Zazwyczaj waży od 60 do 125 g, ma 20 cm długości i 5 cm szerokości. Trzustka w porównaniu do pozostałych gruczołów układu dokrewnego jest za równo gruczołem zewnątrzwydzielniczym, który wydziela enzymy oraz gruczołem wewnątrzwydzielniczym produkującym hormony. Komórki wytwarzające hormony są zgromadzone w skupiskach nazywanych wyspami trzustkowymi lub wyspami Langerhansa. Tymi komórkami są komórki alfa, beta oraz delta. Wszystkie hormony produkowane przez trzustkę są ważne dla organizmu, ponieważ pomagają w utrzymaniu równowagi biochemicznej. Komórki alfa produkują glukagon, który pobudza przemiany glikogenu w wątrobie, zwiększa poziom cukru we krwi. Zwiększa on także rozkład białek w mięśniach i uwalnianie aminokwasów, a także przyspiesza wchłanianie glukozy w jelitach. Komórki beta wydzielają insulinę, która pobudza procesy anaboliczne, a hamuje kataboliczne. Insulina jest hormonem o budowie białkowej, a dokładnie – polipeptydowej. Aktywuje ona syntezę glikogenu w wątrobie oraz mięśniach, zmniejsza poziom cukru we krwi, zmniejsza rozpad glikogenu, ułatwia wchłanianie glukozy, aminokwasów, jonów potasowych i fosforanowych do komórek mięśniowych. Komórki delta wytwarzają somatostatynę, która hamuje uwalnianie hormonów. Trzustka wydziela jeszcze dwie substancje takie jak peptyd trzustkowy i gastryna. Trzustka to narząd gruczołowy, który znajduje się w górnej części jamy brzusznej. Jej kształt jest nieregularny, wydłużony i spłaszczony. Trzustka wydziela wiele enzymów takich np. jak: amylaza trzustkowa, trypsynogen, lipaza trzustkowa. Trzustkę można podzielić na kilka części: głowę, szyjka tzw. cieśnią, trzon i ogon. Najczęstszymi chorobami trzustki jest jej ostre i przewlekłe zapalenie, nowotwór i torbiele.

Grasica

Pośród wszystkich gruczołów dokrewnych wchodzących w skład układu dokrewnego grasica wyróżnia się pod tym względem, że jest gruczołem tymczasowym. Oznacza to, że po jakimś czasie zanika. W okresie zanikania struktura grasicy zmienia się stopniowo, ale znacznie w ten sposób, że komórki zostają zastąpione gęstą tkanką łączną lub tkanką tłuszczową. Grasica umiejscowiona jest w klatce piersiowej, zaraz za mostkiem. Zbudowana jest z dwóch identycznych płatów. Gruczoł ten rośnie od urodzenia do 2-3 roku życia i wtedy osiąga największą masę ok. 30-40 gramów. Później pod wpływem hormonów płciowych pojawiających się w krwiobiegu w okresie dojrzewania, ulega stopniowemu zanikowi. Jej właściwe funkcjonowanie w dzieciństwie wpływa na prawidłowy rozwój układu immunologicznego, co skutkuje wykształceniem się mechanizmów koniecznych do zwalczania infekcji.  Grasica produkuje hormon zwany tyrozyną, który pobudza powstawanie i przyśpiesza dojrzewanie limfocytów. Tyrozyna kontroluje wydzielanie limfokinin i interferonu przez limfocyty oraz hamuje przewodzenie impulsów nerwowych do mięśni. Produkuje również hormony: tymostymulinę, tymulinę i THF .To właśnie w grasicy dojrzewają limfocyty T, czyli białe krwinki odpowiedzialne za odporność człowieka, które następnie są wysyłane na obwód, do obwodowych narządów limfatycznych takich jak węzły chłonne i śledziona. Wśród możliwych patologii grasicy należy wskazać te powodujące modyfikację objętości gruczołu, czyli atrofia i hiperplazja, oraz modyfikujące strukturę tkanki, czyli  dysplazja oraz grasiczak – nowotwór grasicy. Grasica to gruczoł zlokalizowany w śródpiersiu górnym za mostkiem. Limfocyty i komórki nabłonkowe to główne komórki występujące w grasicy. Jest ona niezbędna w organizmie to rozwoju naszej odporności. Zadaniem grasicy jest likwidacja autoreaktywnych limfocytów. Przerost grasicy może powodować miastenie oraz nadczynność tarczycy, niedokrwistość aplastyczną.

Przytarczyce

Gruczoły przytarczyczne tak jak tarczyca są gruczołami dokrewnymi budującymi układ dokrewny. Są to z reguły cztery małe gruczoły umiejscowione w parach. Zdarzają się osoby mające tylko jedną przytarczycę oraz takie, które mają ich aż osiem. Jedna para pod dolnymi a druga para pod górnymi biegunami tarczycy. Ułożone są na jej tylnej powierzchni. Górne przytarczyce leżą między bocznym płatem a gardłem, a dolne przytarczyce mieszczą się przeważnie w okolicy dolnego bieguna płata bocznego, między gałęziami tętnicy tarczowej dolnej. Czasami, lecz bardzo rzadko mogą znajdować się wewnątrz tarczycy, w grasicy, worku osierdziowym, śródpiersiu a nawet w jamie brzusznej. Ich położenie nie jest symetryczne i może się zmieniać. Zbudowane są z niedużej wielkości komórek głównych produkujących białkowy parathormon oraz z nielicznych komórek oksyfilnych ? bogatych w mitochondria. Gruczoły przytarczyczne z reguły ważą razem ok. 100 mg, a ich długość to ok. 6-7 mm. Hormon, który produkują to parathormon, który wpływa na przekształcenie prowitaminy D3 w witaminę D. Reguluje on gospodarkę wapnia i fosforu w organizmie człowieka, pobudzając uwalnianie jonów wapnia i fosforu z kości i resorpcję wapnia z kanalików nerkowych. Poza tym hamuje wchłanianie zwrotne fosforanów, zwiększa wchłanianie jonów wapnia i fosforanów w jelitach. Nieprawidłowe funkcjonowanie tych gruczołów może spowodować ich nadczynność lub niedoczynność. Warto wiedzieć, że nadczynność przytarczyc może sprawić, że nerki, kości, oczy i układ nerwowy nie będą w stanie pracować prawidłowo. Przytarczyce inaczej zwane gruczołami przytarczycznymi występują przy gruczole tarczowym. Najczęściej układają się po 4 po obu stronach gruczołu. Ich waga wynosi coś około 100 mg. Produkują parathormon, którego zadaniem jest regulacja poziomu wapnia we krwi i płynie tkankowym. Obniża również poziom jonów fosforanowych w naszej krwi. Zbyt duża ilość wapnia powoduje, że kości są słabe i łatwo się łamią.

Tarczyca

Tarczyca jest jednym z gruczołów wewnątrzwydzielniczych i wchodzi w skład układu dokrewnego. Gruczoł ten leży bezpośrednio pod skórą, poniżej wypukłej chrząstki znajdującej się w przedniej części szyi. Takie położenie sprawia, że można szybko zauważyć, jeśli gruczoł jest powiększony. Zbudowany jest z dwóch płatów bocznych połączonych tzw. węziną. Tarczycę budują pęcherzyki tarczycowe wypełnione bogato białkowym koloidem. Pęcherzyki wyścielone są jednowarstwowym nabłonkiem utworzonym przez komórki pęcherzykowe i oplecione mnóstwem naczyń włosowatych. Tarczyca wydziela hormony takie jak: kalcytonina oraz tyroksyna. Pierwszy z nich odpowiedzialny jest za gospodarkę wodną organizmu, czyli utrzymanie odpowiedniej ilości wapnia we krwi, a także powoduje odkładanie wapnia w kościach. Tyroksyna powoduje wzrost zużycia tlenu i zwiększa tempo metabolizmu. Jeśli chodzi o efekty narządowe to tyroksyna zwiększa zapotrzebowanie na tlen, wentylację oraz objętość wyrzutową serca. Pobudza również wzrost, przyspiesza dojrzewanie płciowe, ma wpływ na rozwój psychiczny i fizyczny. Nadmierne lub niedostateczne wytwarzanie hormonów przez ten gruczoł może spowodować szereg nieprawidłowości w organizmie, łącznie z zahamowaniem rozwoju fizycznego i umysłowego. Dla przykładu niedobór tyroksyny może być przyczyną tzw. kretynizmu u dzieci lub zahamowania wzrostu, czyli karłowatości. Rola i funkcja tego ważnego gruczołu tarczowego w bardzo dużej mierze zależna jest od czynnika zewnętrznego, którym jest jod. Tarczyca wytwarza ważne dla organizmu hormony. Produkuje tyroksyne i trójjodotyronine. Te oba hormony nasilają nasz metabolizm. Może również pojawić się choroba tarczycy, której objawami są guzki i powiększona tarczyca, niedoczynność lub nadczynność tarczycy. Czasami ludzie uważają, że inne objawy za wynik tarczycy. Za objawy tarczycy nie można brać kaszlu, otyłości, chrypki czy duszności.

Przysadka mózgowa

Przysadka mózgowa jest częścią układu dokrewnego człowieka. Jest to gruczoł, który leży w czaszce u podstawy mózgu i jest wielkości ziarenka fasoli, lecz ma bardzo ważną funkcję w całym układzie. Składa się ona z części gruczołowej, czyli płata przedniego oraz części nerwowej, czyli płata tylnego. Płat przedni przysadki mózgowej wydziela siedem różnych hormonów. Jednym z nich jest hormon wzrostu. Poza wzrostem odpowiedzialny jest także za transport budulca białka oraz jego przyswajanie. Kolejny hormon to prolaktyna, która zapoczątkowuje laktację, a także hamuje wydzielanie FSH i LH i w ten sposób zatrzymuje owulację i menstruację u kobiet karmiących piersią. Trzeci hormon wydzielany przez przysadkę mózgową to hormon adrenokortykotropowy, który pobudza wydzielanie hormonów przez korę nadnerczy. Kolejny – hormon tyreotropowy- pobudza wydzielanie hormonu przez tarczycę. Piąty -hormon folikulotropowy- u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego, a u mężczyzn pobudza proces spermatogenezy. Hormon luteinizujący u kobiet stymuluje owulację oraz wydzielanie estrogenu i progesteronu, a u mężczyzn testosteronu. Ostatni hormon endorfiny tzw. hormon szczęścia wywołuje euforię. Przysadka mózgowa jest, zatem przede wszystkim odpowiedzialna za wytwarzanie przez inne gruczoły odpowiednich ilości hormonów. Wytwarza hormony, które przekazują innym gruczołom informację o zapotrzebowaniu na produkowany przez nie hormon. W ten sposób steruje aktywnością wszystkich pozostałych gruczołów wewnątrzwydzielniczych. Przysadka mózgowa to gruczołdokrewny który posiada masę 0,7 g. Jest ona funkcjonalnie związana z podwzgórzem. Jej niedoczynność powoduje u osób karłowatość i upośledzenie rozwoju. Jeżeli mamy do czynienia z jej nadczynnością to powoduje ona tzw. gigantyzm. Przedni płat przysadki ma w przekroju kształt nerki.

Szyszynka

W organizmie człowieka znajdują się niezwykle ważne narządy zwane gruczołami. Ich wspólną cechą jest umiejętność wytwarzania i wydzielania jakiejś ważnej dla naszego funkcjonowania substancji. Gruczoły te tworzą układ dokrewny, czyli układ, który budują gruczoły wewnątrzwydzielnicze. Jednym z gruczołów układu dokrewnego jest szyszynka. Szyszynka jest częścią międzymózgowia. Znajduje się w mózgu, tuż nad móżdżkiem.  Zbudowana jest z dwóch rodzajów komórek: pinealocytów oraz komórek glejowych. Pierwsze z nich są zmodyfikowanymi komórkami nerwowymi  produkującymi melatoninę. Jest to hormon, który wpływa na ośrodki snu i czuwania mózgu, czyli tzw. rytm dobowy. Wydzielanie melatoniny zmienia się w ciągu życia człowieka, a jej produkcja jest najniższa w podeszłym wieku. U dzieci opóźnia dojrzewanie biologiczne hamując wytwarzanie hormonów gonadotropowych przysadki. Powoduje także agregację ziaren pigmentu prowadząc do przejaśnienia skóry. Wydzielanie melatoniny pozostaje pod hamującym wpływem światła docierającego do siatkówki. Niewielka ilość światła w nocy powoduje zwiększone wydzielanie melatoniny, dzięki czemu umożliwia łatwiejsze zapadanie w sen. Poza tym melatonina wzmacnia układ immunologiczny, pomaga walczyć z chorobami, utrzymuje młodzieńcze zdrowie i żywotność. Zwiększa również zdolność organizmu do wyszukiwania i niszczenia komórek nowotworowych. Prowadzone badania kliniczne dowodzą, że wpływ melatoniny na organizm człowieka jest ogromny. Szczególnie dla ludzi po czterdziestym roku życia. Szyszynka wytwarza serotoninę, która jest hormonem odpowiadającym za regulację ciśnienia krwi i czynnościach ośrodkowego układu nerwowego. Szyszynka wpływa również na to, że robimy się senni. Jest to spowodowane wytworzonym hormonem – melatoniną. Melatonina ma również inną właściwość. Powoduje zwiększenie odporności naszego organizmu.

Układ dokrewny

Układ dokrewny jest układem regulującym i koordynującym działanie różnych części ciała. Takie funkcje pełni również układ nerwowy. Są to, zatem dwa główne układy, dzięki którym nasz organizm funkcjonuje prawidłowo, a wszystkie procesy są zharmonizowane. Układ dokrewny jest to układ hormonalny zbudowany z gruczołów wewnątrzwydzielniczych. Oznacza to, że substancje przez te gruczoły wydzielane, dostają się do krwi i dzięki niej są transportowane do różnych zakamarków ciała. Substancje wydzielane przez te gruczoły nazywamy hormonami. To właśnie te substancje wpływają na różne mechanizmy zachodzące w ludzkim ciele. Regulują intensywność i kierunki procesów zachodzących w organizmie. Zmniejszenie- niedoczynność- lub zwiększenie- nadczynność- wydzielania, któregoś z hormonów, może zakłócić równowagę wewnętrzną organizmu i doprowadzić do choroby. W przeciwieństwie do układu nerwowego, którego działanie jest natychmiastowe, hormony działają znacznie wolniej, a efekty są długotrwałe. Gruczoły dokrewne znajdują się w różnych częściach ludzkiego organizmu. Są zróżnicowane pod względem budowy, wielkości oraz kształtu. Są silnie ukrwione i pozbawione własnych przewodów wyprowadzających. Można podzielić je na dwa rodzaje: czyste, które wydzielają prawie wyłącznie hormony oraz mieszane, które oprócz hormonów wydzielają również inne substancje pełniące różne funkcje w organizmie. W skład układu dokrewnego człowieka wchodzą takie gruczoły jak: szyszynka, przysadka mózgowa, tarczyca, przytarczyce, grasica, trzustka, nadnercze, jajniki, jądra. Układ dokrewny jest również inaczej nazywany układem hormonalnym lub wydzielniczym. Działa on dzięki hormonom, które są produkowane przez narządy i gruczoły. Układ dokrewny kontroluje i zarządza wieloma komórkami w różnych częściach naszego ciała. Najczęstszymi dolegliwościami jest nadmierne tycie lub chudnięcie, nadmierna suchość skóry, nadmierny apetyt, ciągłe uczucie zmęczenia, bezsenność lub trudności z zasypianiem.